مانند همدانى ( م . 334 ) صاحب كتاب جغرافياى شبه جزيرهء عرب به جغرافياى جزيرة العرب پرداختند . « 1 » 3 . مهمترين انگيزه جهانگردى و سفر مسلمانان حج است . طبق دستور اسلام هر مسلمان در صورت توانايى مالى ، بايد به حج رود ؛ بنابراين شناخت راهها ( مسالك ) ، آباديها و كشورهايى ( ممالك ) كه در مسير قرار داشت لازم بود . هر ساله هزاران مسلمان از اكناف بلاد اسلامى به سوى خانهء خدا ره مىسپردند و در بازگشت از رويدادها و مسير سفر و ممالك ميان راه سخن مىگفتند و بعضى خاطره‌هاى خود را مىنگاشتند تا ديگران را نيز از تجارب خود بهره‌مند سازند . 4 . چهارمين عامل شناسايى آفاق است . اسلام از آغاز با آموزشهاى خود استعداد و شعور فردى و اجتماعى مسلمانان را توسعه داد . قرآن كريم با نقل سرگذشت پيشينيان ، مردم را توجه داد كه بايد در آثار گذشتگان نيك بنگرند و پند آموزند تا هم براى سعادت خويش كوشيده باشند و هم سير در عالم و معرفت آفاق و نفوس موجب توسعه انديشه و گستردگى قلمرو ذهنيات آنان شود ؛ « 2 » چنان كه خداوند مىفرمايد : آيا روى زمين سير نكردند تا ببينند عاقبت كسانى كه پيش از آنها بودند چه شد ؟ همانها كه نفراتشان از اينها بيشتر و نيرو و آثارشان در زمين فزونتر بود ؛ اما هرگز آنچه را به دست مىآوردند نتوانست آنها را بىنياز سازد ( و عذاب الهى را از آنان دور كند ) . « 3 » و در جاى ديگر فرموده است : آيا آنان در زمين سير نكردند تا دلهايى داشته باشند كه حقيقت را با آن درك كنند يا گوشهاى شنوايى كه با آن ( نداى حق را ) بشنوند ؟ چرا كه چشمهاى ظاهر نابينا نمىشود ، بلكه دلهايى كه در سينه‌هاست كور مىشود . « 4 » و در جاى ديگر خداوند كريم مىفرمايد : بگو روى زمين گردش كنيد سپس بنگريد سرانجام تكذيب كنندگان آيات الهى چه شد . « 5 » 5 . مسلمانان در چگونگى فتح ممالكى چون روم ، ايران و مصر اختلاف نظر

--> ( 1 ) . تاريخ تمدن اسلام ؛ ج 3 ، ص 507 . ( 2 ) . مختصر البلدان ؛ مقدمه ، ص 8 . ( 3 ) . مؤمن ، 82 . ( 4 ) . حج ، 46 . ( 5 ) . انعام ، 11 .